ਬੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਜਾਨ ਨਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਲਾ ‘ਤੇ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਾਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਾ ਛੱਡਦਾ ਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦਿਖਾ ਛੱਡਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿ ਕੋਈ ਵੇਲ਼ਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੇਹੱਦ ਸਰਲ, ਸਾਦੇ ਤੇ ਸਾਊ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੱਥੀਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਏ।

ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਆ ਖਲੋਂਦੇ ਨੇ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਲ਼ਾ ਚਿਤਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਬੀਬੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੇਲ਼ਾ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਏ, ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਸਾਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਾਡਾ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਏ ਤੇ ਚੌਥਾ ਇਹ ਕਿ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਡੀ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਖੋਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੱਥੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦੌੜਨਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੀ ਪਿਰਤ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਏ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ। ਕੋਈ ਵੇਲ਼ਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੱਥੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਰੂੰ ਪਿੰਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੂਣੀਆਂ ਵੱਟੀਦੀਆਂ, ਫੇਰ ਚਰਖਾ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਛਿੱਬਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਦਰੀਆਂ-ਖੇਸ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਆਦਤ ਵੀ। ਪਰ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿਚ ਨਾ ਵਕਤ ਰਿਹਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਆਦਤ। ਪੇਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਅੱਜ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਸੌ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਘਰ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੀਆਂ, ਖੇਸਾਂ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਜੋਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਹੱਥ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ। ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆਂ ਲੰਘੇ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀਆਂ ਰਸਭਿੰਨੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਨੇ, 'ਕੁੜੀਆਂ-ਚਿੜੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ 'ਸੁੱਚੀਆਂ’ ਭਾਵ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੋਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਏ। ਹੁਣ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਟੇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵੇਲ਼ੇ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਲਈਦੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਘਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।’

ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਏ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਵੀ। ਹੈਰਾਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਕਿ 'ਰੁੱਤ ਨਵਿਆਂ ਦੀ ਆਈ ਏ’ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਰਹੀ ਏ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਿ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਕੜਾ ਰਗੜਾ ਲੱਗਾ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਛੈਲ ਛਬੀਲੇ ਗੱਭਰੂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ’ਚ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਲਿਰਛਲ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖ਼ਾਲਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਟੱਪਿਆਂ, ਗਿੱਧਿਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀਆਂ ਜਿੰਦਜਾਨ ਹਨ।
ਮੈਂਜੱਟੀਦੇਸ਼ਪੰਜਾਬਦੀ,
ਨੀਮੈਂਪਰੀਆਂਨੂੰਕੀਸਿਆਣਦੀ,
ਨੀਮੈਂਨੱਚਾਂ, ਨੀਮੈਂਟੱਪਾਂ,
ਪਰਸ਼ਰਮਹਯਾਪਹਿਚਾਣਦੀ।
ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ’ਚ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਵਿਛੋੜਾ, ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਦਰਅਸਲ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੋਲੀਆਂ ’ਚ ਮਾਹੀਏ ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਭਾਵ ਪਿਆਰ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚਾਅਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ’ਚ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੱਡੇ-ਗਡੀਰੇਵਾਲਿਆਗੱਡਾਹੌਲੀ-ਹੌਲੀਤੋਰ,
ਮੇਰੀਆਂਹਿੱਲਣਕੰਨਾਂਦੀਆਂਬਾਲੀਆਂਤੇਦਿਲਵਿੱਚਪੈਂਦੇਹੌਲ,
ਮੇਰਾਮਾਹੀਗੜਵਾ, ਨੀਮੈਂਗੜਵੇਂਦੀਡੋਰ।
ਮੁਟਿਆਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹੀ ਹਰ ਪਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਰਹੇ, ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਜੇਠਹਾੜ ’ਚਅੰਬਬਥੇਰੇਸਾਉਣਜਾਮਨੂੰਪੀਲਾਂ,
ਮਾਹੀਆਆਜਾਵੇਤੈਨੂੰਪਾਕੇਪਟਾਰੀ ’ਚਕੀਲਾਂ।
ਮਾਹੀ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਹਰ ਮੁਟਿਆਰ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਮੁਟਿਆਰ ਬਸ ਇਸੇ ਜਾਦੂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਸਮਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹੀਰਿਆਹਰਨਾਂਬਾਗੀਚਰਨਾਂਕਰਬਾਗਾਂਵਿੱਚਫੇਰਾ,
ਜਿੱਥੇਤੇਰਾਹਲ਼ਵਗਦਾਉੱਥੇਲੈਚੱਲਚਰਖਾਮੇਰਾ।
ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਦੀ ਅਤੇ ਗੱੁਸੇ ’ਚ ਆ ਕੇ ਸਰਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਜੀਅ ਸਦਕੇ ਲੈ ਆਵੋ ਪਰ ਦੂਰ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ:
ਹੀਰਿਆਹਰਨਾਂਬਾਗੀਚਰਨਾਂ
ਤੂੰਬਾਗੀਕੀਕਣਆਇਆ।
ਟੁੱਟਜਾਏਂਰੇਲਗੱਡੀਏ
ਮੇਰੇਮਾਹੀਦਾਵਿਛੋੜਾਪਾਇਆ।
ਪਿਆਰ ’ਚ ਗੜੂੰਦ ਹੋਈ ਮੁਟਿਆਰ ਤਾਂ ਲਾਮ ਗਏ ਮਾਹੀ ਲਈ ਹੀ ਤੜਪ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲ ਉਸ ਲਈ ਭਾਰੀ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਕੋਠੇਉੱਤੇਕੋਠੜੀਮੈਂਕੋਠੇਚੜ੍ਹਗਈ,
ਲਾਮਨੂੰਜਾਂਦਾਮਹੀਆਵੇਖਕੇ, ਮੈਂਧੜੰਮਡਿੱਗਪਈ
ਮੈਨੂੰਨਾਬੁਲਾਈਓਨੀ, ਮੇਰਾਨਹੀਂਟਿਕਾਣੇਜੀਅ।
ਮਾਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਛੈਲੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਰੂਪੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਵੇ। ਨੌਕਰੀ ਤਾਂ ਬਸ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਾਪ ਹੈ।
ਬਾਂਕੇਸਿਪਾਹੀਦੀਚਾਂਦੀਦੀਸੋਟੀ
ਵਿੱਚਸੋਨੇਦੀਠੋਕਰ,
ਰੋਗੀਉਮਰਾਂਦੀਆਂਮਾਹੀਜਿਨ੍ਹਾਂਦੇਨੌਕਰ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਲਈ ਤੜਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੇਲ ਲਈ ਕੋਠੇ ਤੋਂ ਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:-
ਚੁੰਝਤੇਰੀਵੇਕਾਲਿਆਕਾਵਾਂਸੋਨੇਨਾਲਮੜਾਵਾਂ,
ਜਾਆਖੀਂਮੇਰੇਮਾਹੀਏ, ਨੂੰਨਿੱਤਮੈਂਔਸੀਆਂਪਾਵਾਂ
ਖ਼ਬਰਾਂਲਿਆਕਾਵਾਂ, ਤੈਨੂੰਘਿਓਦੀਚੂਰੀਪਾਵਾਂ।
ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਦੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਲਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਦੁਆਵਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖਦੀ ਹੈ, ਤਰਲੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਕਤ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਝੁਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਗਿਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੱਢਕਲੇਜਾਕਰਲਾਂਪੇੜੇਹੁਸਨਪਲੇਥਣਲਾਵਾਂ,
ਮੁੜਪਓਵੇਮਾਹੀਆਮੈਂਰੋਜ਼ਔਸੀਆਂਪਾਵਾਂ।
ਜੰਗ ਨੂੰ ਗਏ ਮਾਹੀ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤਾਪ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਜਬੂਰ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਬੀਤਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਜਬੂਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿੱਪਲਾਂਉੱਤੇਆਈਆਂਬਹਾਰਾਂਬੋਹੜਨੂੰਲੱਗੀਆਂਗੋਹਲਾਂ,
ਜੰਗਨੂੰਨਾਜਾਮਹੀਆ, ਮੈਂਦਿਲਦੇਬੋਲਬੋਲਾਂ।
ਮੁਟਿਆਰ ਮਾਹੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਮਾਹੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੁੱਟੀ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਮਾਹੀ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਣਵੇਫਰੰਗੀਆਂਸੱਧਰਾਂਮੇਰੀਆਮੈਂਤੈਨੂੰਸਮਝਾਵਾਂ,
ਦੇਛੁੱਟੀਮੇਰੇਢੋਲਮਾਹੀਨੂੰ, ਮੈਂਧਾਹਗਲਵਕੜੀਪਾਵਾਂ,
ਫਰੰਗੀਆਂਤਰਸਕਰੀਂ, ਤੇਰਾਜੱਸਗਿੱਧੇਵਿੱਚਗਾਵਾਂ।
ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ਦਾ ਹਰ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਅਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਮਰਦ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਮਾਹੀਏ ਵਿੱਚ ਬੱਜ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਹੋਰਾਂਦੇਮਾਹੀਏਲੰਮੇਸਲੰਮੇ,
ਮੇਰਾਤਾਂਮਾਹੀਆਗਿੱਠ-ਮੁੱਠੀਆ, ਜਿਵੇਂਸੜਕ ’ਤੇਚੱਲਦਾਫਿੱਟਫਿਟੀਆ।
ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਾਲੋ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਾਹੀਏ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਯੋਗ ਇੰਜ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੱਟੀਆਂ ’ਤੇਖੰਡਪਈਏ,
ਢੋਲਾਪਰਦੇਸਨੂੰਗਿਆ,
ਲੋਕਾਂਦੇਠੰਢਪਈਏ।
ਸੜਕ ’ਤੇਦੋਲਾਈਨਾਂ,
ਜਿੱਥੇਮਾਹੀਆਯਾਦਆਵੇ,
ਉੱਥੇਬਹਿਕੇਰੋਲੈਣਾ।
ਸੂਹਾਲਾਲਟਮਾਟਰਏ,
ਮੈਂਗਲੀ-ਗਲੀਢੂੰਡਦੀਫਿਰਾਂ
ਕਿਹੜਾਮਾਹੀਏਦਾਕਵਾਟਰਏ।
ਗੱਡੀਆਗਈਏ ’ਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ,
ਪਰ੍ਹੇਹੱਟਵੇਬਾਬੂ,
ਮੈਨੂੰਮਾਹੀਆਵੇਖਣਦੇ।
ਛੱਪੜੀ ’ਚਅੰਬਤਰਦਾ,
ਇਸਜੁਦਾਈਨਾਲੋਂਰੱਬਪੈਦਾਹੀਨਾਕਰਦਾ।
ਆਪਣੇ ਮਾਹੀ ’ਤੇ ਆਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ’ਚ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਕ ਵਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਮਾਹੀਆਤੂੰਗ਼ਮਨਾਕਰੀਂ,
ਵੇਮੈਂਲੰਡਨੋਂਵਕੀਲਮੰਗਵਾਵਾਂ
ਪਹਿਲੀਪੇਸ਼ੀਤੂੰਛੁੱਟਜੇ,
ਲੱਡੂਵੰਡਦੀਕਚਿਹਰੀ ’ਚੋਂਆਵਾਂ।
ਮਾਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਚੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਕਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਹੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਪਵੇ।